Kolejne trzy nowości na Wawelu. Sarmacka moda, światło dawnych elit i sztuka współczesna

Nowe ekspozycje pokazują, jak nosiły się polskie elity, sposoby oświetlania wielkich uczt na królewskich dworach oraz wprowadzają odważny współczesny akcent do historycznych wnętrz. Do końca listopada Zamek Królewski na Wawelu można zwiedzać bezpłatnie.

Blask królewskich rezydencji

Pierwszą z nowych wystaw zajmuje w zamkowych wnętrzach sale Wielkorządcy. „Oświecone. Sztuka światła” to przede wszystkim dekoracje stołu i złocone kandelabry oraz świeczniki, które dawniej budowały atmosferę w reprezentacyjnych rezydencjach. Ekspozycja czasowa będzie otwarta od 20 listopada do 14 lutego 2027 r.

 – Mamy okazję spojrzeć na dawne wnętrza rezydencjonalne z nieco innej perspektywy – przez pryzmat przedmiotów, które nie tylko je rozświetlały, ale także nadawały im wyjątkowy charakter i rangę. Złocone brązy są świadectwem niezwykłego kunsztu artystycznego, a zarazem opowiadają o aspiracjach, guście i stylu życia dawnych elit  – opowiada prof. Andrzej Betlej, dyrektor Zamku Królewskiego na Wawelu.

Na odwiedzających czekają nie tylko wieloramienne kandelabry czy ścienne apliki, ale również bogate zestawy na biurko, kadzielnice, kałamarze i niewielkie formy rzeźbiarskie. Mianownikiem większości tych przedmiotów jest wspólne miejsce wykonania: XVIII-wieczny Paryż.

Wystawy "Oświecone. Sztuka światła" i "Bogate y jedwabne. Pasy kontuszowe w zbiorach Zamku Królewskiego na Wawelu".
Wystawy "Oświecone. Sztuka światła" i "Bogate y jedwabne. Pasy kontuszowe w zbiorach Zamku Królewskiego na Wawelu".
Krzysztof Kalinowski/LoveKraków.pl

 – W Paryżu działali mistrzowie specjalizujący się w odlewaniu i złoceniu brązu. Ich praca wymagała niezwykłej precyzji, doświadczenia i artystycznej wyobraźni – tłumaczy dr Weronika Rostworowska-Kenig, kuratorka ekspozycji.

Nie mniej interesującą rolę odgrywali marchand-merciers – handlarze luksusowymi towarami, którzy często sami wymyślali formy przedmiotów, zlecali ich wykonanie najlepszym rzemieślnikom, a następnie oferowali gotowe dzieła zamożnym klientom.
dr Weronika Rostworowska-Kenig, kuratorka ekspozycji

Dziedzictwo historyczne zderzono na wystawie ze współczesnością. Opowieść uzupełnia 26 instalacji świetlnych, których autorami są studenci krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych.

Dostatek mierzony w metrach

Zamożność i pozycję społeczną manifestowano również w garderobie. Głównym ich symbolem wśród Sarmatów stały się pasy kontuszowe – i to im poświęcono otwartą w tym samym terminie wystawę „Bogate y jedwabne. Pasy kontuszowe”.

Co ciekawe, w dawnej Polsce niektóre z pasów sięgały 450 centymetrów długości, będąc najmocniejszym sygnałem zamożności.

Wystawy "Oświecone. Sztuka światła" i "Bogate y jedwabne. Pasy kontuszowe w zbiorach Zamku Królewskiego na Wawelu".
Wystawy "Oświecone. Sztuka światła" i "Bogate y jedwabne. Pasy kontuszowe w zbiorach Zamku Królewskiego na Wawelu".
Krzysztof Kalinowski/LoveKraków.pl

 – Najdroższe były tak zwane pasy lite, w których dominowały metalowe nici. Powstawały również tkaniny jedwabne, a także takie, w których kosztowne metalowe przędze wykorzystywano jedynie w wybranych partiach dekoracji – wyjaśnia Magdalena Ozga, kuratorka wystawy.

Pasy tkano w taki sposób, aby można było nosić je z obu stron, a dekoracja rewersu stanowiła negatyw awersu.
Magdalena Ozga, kuratorka wystawy

Duża część z eksponowanych na Wawelu tkanin pochodzi z kolekcji rodziny Sapiehów. Jak zaznacza kuratorka, na niektórych z nich zachowały się płócienne naszywki z numerami własnościowymi, co pozwala odtworzyć materialną historię pamiątek.

Zachowane portrety z tamtego okresu, pokazują, że przedstawiciele szlachty początkowo niechętnie chwalili się zdobionymi częściami garderoby.

– Głowy składano kilkakrotnie, a końce wsuwano za pas. Dopiero w XIX wieku, wraz ze zmianami w sposobie noszenia stroju narodowego, zaczęto je wyraźniej prezentować – zaznacza kuratorka.

Wystawy "Oświecone. Sztuka światła" i "Bogate y jedwabne. Pasy kontuszowe w zbiorach Zamku Królewskiego na Wawelu".
Wystawy "Oświecone. Sztuka światła" i "Bogate y jedwabne. Pasy kontuszowe w zbiorach Zamku Królewskiego na Wawelu".
Krzysztof Kalinowski/LoveKraków.pl

Pasy kontuszowe początkowo sprowadzano z Persji i Stambułu za duży majątek. Ogromne koszty importu błyskawicznie nakręciły jednak popyt na polską produkcję.

Rosnące zainteresowanie tym elementem stroju sprawiło, że do Polski przybyli ormiańscy tkacze wykształceni w Turcji, którzy przyczynili się do rozwoju rodzimej produkcji.
Magdalena Ozga, kuratorka wystawy

Sztuka współczesna w historycznych przestrzeniach

Od 19 listopada do 28 lutego 2027 r. na Wawelu trwa również pokaz prac Małgorzaty Stachurskiej zatytułowany „Oniricon wawelski”. Wystawa ma charakter interwencji artystycznej, odchodząc od gablot czy tradycyjnej konwencji. Współczesne grafiki zawisły bowiem bezpośrednio obok zabytków w Zbrojowni, Skarbcu Koronnym oraz Gabinecie Porcelanowym i Gabinecie Kolekcjonera.

Autorka jest konserwatorką związaną z zamkiem. Przy prezentowanych dziełach wykorzystała techniki takie jak akwaforta, mezzotinta czy sucha igła. Jej grafiki wchodzą w bezpośredni dialog z historycznymi eksponatami.

– Artystka nie dokumentuje Wawelu w sensie dosłownym, lecz wydobywa jego symboliczne, historyczne i emocjonalne warstwy – opowiada Justyna Osuch, kuratorka pokazu.

W ten sposób grafika zatytułowana „Sen” nawiązuje do słynnego tryptyku „Sąd Ostateczny”, a „Karta Hańby” bezpośrednio sąsiaduje z maskami katowskimi. Z kolei w Zbrojowni pokazano miedziane matryce do dwóch prac, dzięki czemu widać, jak grafiki powstawały.

Prezentowane prace stanowią osobisty „oniricon” – wizualny leksykon motywów i obiektów z wnętrz zamkowych, przefiltrowanych przez doświadczenie graficzki, konserwatorki i uważnej obserwatorki piękna.
Justyna Osuch, kuratorka interwencji artystycznej