Nie tylko schrony i zabezpieczenia. Miasto musi przygotować się na kryzysy, których jeszcze nie znamy

Zmiany klimatu, starzenie się społeczeństwa, dezinformacja, kryzysy bezpieczeństwa i spadające zaufanie społeczne. Odporność miasta zależy nie tylko od infrastruktury, ale również od tego, czy mieszkańcy potrafią ze sobą współpracować.

O tym, jak projektować miasta na nieprzewidywalną przyszłość, rozmawiano w środę podczas Open Eyes Economy Summit w Krakowie. LoveKraków.pl jest partnerem medialnym kongresu.

W dyskusji spotkali się architekci, urbaniści, socjolodzy i przedstawiciele biznesu. Punktem wyjścia były zmiany klimatyczne, demograficzne i cywilizacyjne, ale rozmowa szybko zeszła również na bardzo konkretne problemy Krakowa.

To szczególnie istotne w mieście, które w ostatnich dniach samo doświadczyło sytuacji wymagającej sprawnej reakcji służb, instytucji i mieszkańców. W trakcie dyskusji przywoływano niedawne wydarzenia na Rynku Głównym, ale też wcześniejsze doświadczenia pandemii i pomocy udzielanej uchodźcom z Ukrainy.

Wspólnym mianownikiem wystąpień było przekonanie, że odporność miasta nie powinna być utożsamiana wyłącznie z inwestycjami w infrastrukturę kryzysową. Równie ważne są zdrowe finanse, dostosowanie usług publicznych do zmian demograficznych, zaufanie do instytucji i zdolność mieszkańców do samoorganizacji.

Odporne miasto musi być zdrowe

Ryszard Grobelny, dyrektor Biura Związku Miast Polskich i członek Rady Programowej OEES, zwracał uwagę, że odporność miast można rozumieć na kilka sposobów. Pierwszy to zdolność unikania zagrożeń, drugi – możliwość dalszego funkcjonowania mimo trudności. Jest jednak jeszcze trzeci wymiar: umiejętność wyciągania wniosków z kryzysów i rozwijania się pomimo kolejnych problemów.

Wśród zagrożeń wymieniał te, które dobrze znamy: powodzie, susze, wichury i upały. Do tego dochodzą sytuacje nadzwyczajne, takie jak pandemia czy wojna w Ukrainie. Problem w tym, że klasyczne zarządzanie ryzykiem opiera się na analizie zagrożeń, które potrafimy zidentyfikować. Tymczasem miasta muszą być przygotowane również na wydarzenia, których jeszcze nie przewidują.

Grobelny zwracał uwagę, że przez dziesięciolecia pandemia nie była traktowana jako realne zagrożenie w codziennym zarządzaniu miastami. Kiedy się pojawiła, instytucje i mieszkańcy musieli dopiero uczyć się reagowania.

W przypadku znanych zagrożeń można budować zabezpieczenia i opracowywać procedury. Przykładem są wały przeciwpowodziowe oraz określanie zasad ewakuacji. Znacznie trudniej przygotować się na coś, czego nie potrafimy nazwać.

Dlatego – przekonywał przedstawiciel Związku Miast Polskich – miasto powinno być silne nie tylko dzięki zewnętrznym zabezpieczeniom. Musi być również zdrowe wewnętrznie.

W tym kontekście wymieniał kilka problemów, które mogą osłabiać samorządy bardziej niż pojedyncze sytuacje kryzysowe. Pierwszym jest demografia. Zmniejszająca się liczba mieszkańców, starzenie się społeczeństwa i zmiany struktury gospodarstw domowych wpływają na sposób organizowania usług publicznych.

– Miasto musi się nauczyć żyć z tą chorobą, a nie mówić, że nie jestem chory, że nie mam problemu demograficznego, jakoś sobie poradzę – mówił Grobelny.

Zwracał uwagę, że samorządy powinny przestać zakładać, że liczba mieszkańców będzie zawsze rosła. W niektórych miastach trzeba będzie dostosować infrastrukturę i usługi do znacznie mniejszej populacji. Zmieni się również struktura wieku mieszkańców.

To oznacza konieczność przemyślenia między innymi organizacji oświaty. Grobelny podawał przykład miejscowości, w których rodzi się zaledwie kilkoro dzieci. Pojawia się wówczas pytanie, czy utrzymywać dotychczasowy model funkcjonowania szkół, czy szukać innych rozwiązań, także we współpracy z sąsiednimi samorządami.

Drugim problemem są finanse. Bez rezerw i stabilnego systemu finansowania trudno reagować na nieprzewidziane wydarzenia. Trzecim – jakość usług publicznych. Grobelny wskazywał w tym kontekście na oświatę, podkreślając, że dyskusja o niej nie może ograniczać się do pieniędzy i kolejnych reform.

To podejście można odnieść również do Krakowa. Miasto musi planować swoje wydatki i inwestycje z uwzględnieniem zmian liczby mieszkańców, ich wieku oraz potrzeb. Nie wystarczy zakładać, że dotychczasowy model rozwoju będzie działał w nieskończoność.

Najważniejszym zabezpieczeniem może być wspólnota

Grobelny podkreślał, że jednym z najpoważniejszych zagrożeń dla odporności miast jest podział społeczeństwa i spadek zaufania.

Budowanie wspólnoty jest najsilniejszym elementem budowania odporności.
Ryszard Grobelny

W jego ocenie miasto, w którym mieszkańcy potrafią ze sobą współpracować, jest lepiej przygotowane na kryzysy. Chodzi zarówno o duże organizacje społeczne, takie jak Caritas, ZHP czy PCK, jak i niewielkie, nieformalne wspólnoty sąsiedzkie.

Przypominał, że podczas napływu uchodźców z Ukrainy mieszkańcy potrafili organizować pomoc, zanim odpowiednie działania zdążyły uruchomić instytucje państwowe.

– To nie jest słabość państwa, to jest siła państwa, że państwo ma takich obywateli, którzy potrafią zareagować szybciej niż państwo – mówił.

Podobny mechanizm może działać w innych sytuacjach kryzysowych. Mieszkańcy znający się nawzajem, utrzymujący kontakty i potrafiący się organizować mogą szybciej przekazywać informacje, pomagać osobom potrzebującym i reagować na lokalne zagrożenia.

Grobelny postulował, żeby samorządy otrzymywały środki nie tylko na infrastrukturę i procedury zarządzania kryzysowego, ale również na budowanie relacji z organizacjami społecznymi i lokalnymi liderami.

Ważna jest przy tym współpraca między samymi samorządami. Związek Miast Polskich zwraca uwagę, że miasta i gminy często ze sobą rywalizują, choć w obliczu zmian demograficznych powinny szukać wspólnych rozwiązań.

– Umiemy rywalizować jedno miasto z drugim, ale współpracować nie powinniśmy się nauczyć – zauważał.

Kraków po wydarzeniach na rynku. Bezpieczeństwo zmienia oczekiwania

Krakowski kontekst wyraźnie wybrzmiał w wystąpieniu Zbigniewa Bartusia, publicysty i redaktora Dziennika Gazety Prawnej i Forsal.pl, który moderował dyskusję o projektowaniu miast na nieznane.

Przywołał wydarzenia na Rynku Głównym, do których doszło dzień po jego wcześniejszej wizycie w tym miejscu. Opowiadał, że jeszcze przed tragicznymi wydarzeniami rozmawiał z przedsiębiorcami prowadzącymi działalność w okolicach rynku. Wśród ich postulatów pojawiała się możliwość wjazdu samochodami na Rynek Główny.

Po wydarzeniach ich podejście miało się diametralnie zmienić.

– Spytałem ich o to teraz. 95 procent jest za tym, żeby blokować rynek i postawić tam te betonowe przeszkody. To są zupełnie ci sami ludzie. W ciągu czterech dni zmienili zdanie o 180 stopni – relacjonował.

To przykład tego, jak szybko kryzys może zmienić społeczne oczekiwania. Dotychczasowe przyzwyczajenia i postulaty dotyczące dostępności przestrzeni publicznej ustępują miejsca potrzebie bezpieczeństwa.

Bartuś wskazywał, że planiści i osoby odpowiedzialne za rozwój miast muszą uwzględniać takie zmiany. Nie wystarczy opierać się na wcześniejszych deklaracjach mieszkańców, ponieważ doświadczenie kryzysu może całkowicie zmienić ich priorytety.

W tym samym kontekście przywołał pandemię i jej wpływ na sposób korzystania z mieszkań. Praca zdalna sprawiła, że wiele osób zaczęło dostrzegać potrzebę wydzielenia w domu przestrzeni do pracy. To z kolei wpłynęło na oczekiwania wobec rynku mieszkaniowego i projektowania budynków.

Kolejnym przykładem jest wojna w Ukrainie. Bartuś przypomniał, że warszawskie metro było projektowane również z myślą o funkcji schronu. Zastanawiał się, czy podobne wymagania powinny być uwzględniane przy planowaniu nowych inwestycji w innych miastach, w tym w Krakowie.

Zbigniew Bartuś zwracał uwagę na zmiany demograficzne, które już teraz wpływają na rynek mieszkaniowy.

W ciągu ostatnich dziesięciu lat udział jednoosobowych gospodarstw domowych miał wzrosnąć z około 20 do 35 proc. To oznacza, że coraz więcej osób potrzebuje osobnego mieszkania, nawet jeśli wcześniej tworzyły wspólne gospodarstwo domowe.

Równolegle społeczeństwo się starzeje. W przyszłości coraz większe znaczenie będą miały dostępność budynków, windy, bliskość usług i możliwość samodzielnego funkcjonowania osób starszych.

Podobnie jest ze zmianami klimatycznymi. Wskazywał na krakowskie osiedla, w których podczas upałów temperatura lokalnie może przekraczać 50 stopni, a jednocześnie podczas intensywnych opadów dochodzi do podtopień.

– To ma zupełnie praktyczny wymiar. Tu i teraz w Krakowie, w Poznaniu, Łodzi, w Gdańsku i w mniejszych miejscowościach – podkreślał.

Jego zdaniem miasta muszą poważnie traktować zmiany demograficzne w swoich strategiach. Nie wystarczy tworzyć dokumentów zakładających dalszy rozwój, jeśli rzeczywistość pokazuje, że w niektórych miejscach liczba urodzeń systematycznie spada.

Budynki powinny zmieniać funkcje, zamiast szybko się starzeć

Odpowiedzią na nieprzewidywalność może być również inny sposób projektowania budynków. Nicolas Pomränke z pracowni gmp Architecten przekonywał, że architektura powinna stawiać na elastyczność.

– Planowanie to jest zmniejszenie poziomu niepewności – mówił, wskazując, że architekci tradycyjnie potrzebują precyzyjnych informacji o budżecie, harmonogramie i funkcji obiektu.

Tymczasem przyszłość często nie pozwala przewidzieć, jak budynek będzie wykorzystywany za kilka czy kilkanaście lat.

Dotychczas popularne było projektowanie obiektów o ściśle określonych funkcjach, maksymalnie wyspecjalizowanych i efektywnych. Zdaniem architekta coraz częściej potrzebne jest jednak inne podejście.

– Elastyczność jest kluczem do przyszłości – przekonywał.

Jako przykład przedstawiał realizacje, w których dawne budynki przemysłowe otrzymały nowe funkcje. Jedna z nich, zlokalizowana w Monachium, została przekształcona w przestrzeń spotkań, bibliotekę i miejsce organizacji koncertów.

Dzięki otwartej strukturze obiektu możliwe było jego dostosowanie do różnych potrzeb. Budynek, który pierwotnie miał mieć charakter tymczasowy, okazał się tak udanym rozwiązaniem, że zdecydowano o jego zachowaniu.

Podobny pomysł zastosowano w Dreźnie, gdzie w jednym obiekcie połączono salę koncertową, przestrzeń teatralną, bibliotekę publiczną i restaurację.

Ważne było stworzenie wspólnego lobby, które nie służy wyłącznie osobom przychodzącym na konkretne wydarzenia. Może być wykorzystywane przez cały dzień, stając się miejscem spotkań różnych grup mieszkańców.

– Różne grupy społeczne mogą się tutaj spotykać. To wszystko pozwala na takie nieoczekiwane spotkania i działa z wielką korzyścią dla całego miasta – opowiadał Pomränke.

Takie obiekty mogą być czymś więcej niż budynkami realizującymi konkretne funkcje. Stają się przedłużeniem przestrzeni publicznej, miejscami, w których ludzie mogą przebywać także bez konieczności uczestniczenia w wydarzeniu.

Filharmonia z przestrzenią dla mieszkańców

Wystąpienie zagranicznego architekta miało również bezpośredni krakowski wątek. Pracownia gmp Architecten zdobyła drugą nagrodę w konkursie na projekt nowej Filharmonii Krakowskiej.

Pomränke opowiadał, że również w tym przypadku architekci chcieli stworzyć budynek wielofunkcyjny. Oprócz dużej sali koncertowej i mniejszej sali kameralnej przewidzieli przestrzeń konferencyjną oraz wspólne lobby.

Nie miało ono być wykorzystywane wyłącznie podczas koncertów.

– Stworzyliśmy takie lobby, które powinno być otwarte nie tylko wieczorami, ale także właśnie w ciągu dnia, gdzie mogliby przychodzić studenci, uczniowie. Taka przestrzeń, która byłaby otwarta dla mieszkańców – wyjaśniał architekt.

Projekt zakładał również udostępnienie przestrzeni, z której można byłoby podziwiać widok na Stare Miasto.

Pomränke pokazywał także, że elastyczność może mieć wymiar czysto ekonomiczny. W Chinach jego pracownia projektowała budynek, którego przyszła funkcja nie była przesądzona. Inwestor nie wiedział, czy w zmieniających się warunkach gospodarczych uda się zapełnić powierzchnie biurowe. Projekt pozwalał więc na późniejszą zmianę przeznaczenia pomieszczeń, a nawet łączenie mieszkań i biur na jednym piętrze.

To podejście może ograniczać ryzyko powstawania budynków, które po kilku latach przestają odpowiadać potrzebom użytkowników.

Urbanistyka musi uwzględniać nie tylko samochody i parkingi

O tym, jak trudne jest pogodzenie bieżących oczekiwań mieszkańców z długofalowym planowaniem, mówiła Agata Twardoch, urbanistka miasta Gliwice.

Zwracała uwagę, że osoby odpowiedzialne za przestrzeń miejską muszą brać pod uwagę interesy różnych grup.

– Nie jesteśmy w stanie zbudować miasta, w którym wszyscy będą zadowoleni. Będą uważali, że jest dobrze tak, jak jest i nic więcej nie trzeba zrobić. No wtedy to znaczy, że już to miasto wymarło – mówiła.

Jej zdaniem rolą urbanisty jest nie tylko reagowanie na bieżące postulaty, ale również wyobrażanie sobie różnych scenariuszy rozwoju i przewidywanie potrzeb przyszłych mieszkańców.

Twardoch opowiadała się za większą obecnością architektów i urbanistów w strukturach zarządzania miastami. Ich wiedza może pomóc w podejmowaniu decyzji wykraczających poza doraźne oczekiwania polityczne.

Ważna jest także współpraca z socjologami i innymi specjalistami badającymi społeczeństwo.

– Dobrze, jeżeli ta osoba jest też nie do końca tak bardzo polityczna. W samorządzie nie da się polityki w ogóle od niej ustrzec, natomiast to, że nie jest to funkcja wybieralna, daje też szansę, żeby nie posługiwać się sondażami ad hoc – tłumaczyła.

Wskazywała, że planowanie przestrzeni powinno uwzględniać nie tylko obecnych mieszkańców, ale również to, jak będzie wyglądało społeczeństwo za 10, 15 czy 20 lat.

Przykładem może być Zabłocie, które przeszło przemianę z obszaru przemysłowego w intensywnie rozwijającą się dzielnicę mieszkaniową. Takie zmiany wymagają uwzględnienia nie tylko zabudowy i komunikacji, ale także potrzeb społecznych, struktury mieszkańców i dostępności usług.

Miasto musi rozumieć emocje mieszkańców

Marta Smagacz-Poziemska z Uniwersytetu Jagiellońskiego zwracała uwagę, że projektowanie miast na nieznane wymaga lepszego rozumienia zachowań społecznych.

Przestrzegała przed zbyt prostym posługiwaniem się pojęciem normalności. Po kryzysie ludzie często deklarują chęć powrotu do normalnego życia, ale sama normalność może oznaczać dla różnych grup coś zupełnie innego.

Ważne jest również to, że kryzysy uruchamiają emocje, które wpływają na późniejsze oczekiwania wobec przestrzeni i decyzji władz.

– Emocje są kluczowe, więc kiedy mówimy o normalności, o nieznanym, o mieście w ogóle, to są to takie pytania, za którymi kryją się emocje – podkreślała socjolożka.

Jej zdaniem samo pytanie mieszkańców o deklarowane preferencje nie wystarcza, żeby zrozumieć, co naprawdę dzieje się w społeczeństwie. Potrzebne są również pogłębione badania jakościowe.

Zwracała uwagę, że coraz częściej wiedza socjologiczna jest wykorzystywana przy projektowaniu przestrzeni, choć wciąż wiele pozostaje do zrobienia. W przeszłości zdarzało się, że socjolog był zapraszany do zespołu projektowego dopiero na końcu, aby formalnie potwierdzić wcześniej przygotowaną koncepcję.

– Nikt nie jest kwiatkiem do kożucha – podkreślała, mówiąc o potrzebie rzeczywistej współpracy różnych specjalistów.

To istotne również w kontekście krakowskich inwestycji. Konsultacje społeczne nie powinny być wyłącznie formalnością, a decyzje przestrzenne wymagają rozumienia zarówno potrzeb mieszkańców, jak i długofalowych konsekwencji przyjętych rozwiązań.

Dezinformacja też jest zagrożeniem dla miasta

Istotnym elementem dyskusji była odporność informacyjna. Juliusz Lerman z Instytutu Badań Internetu i Mediów Społecznościowych zwracał uwagę, że samorządy nie mają dużego wpływu na krajowe czy europejskie regulacje dotyczące internetu ani na działania policji i prokuratury. Mogą jednak skutecznie wykorzystywać własne kanały komunikacji.

Jego zdaniem kluczowe jest budowanie zaufania do miejskich źródeł informacji jeszcze przed wystąpieniem kryzysu.

– Nie może być tak, że budujemy tylko i wyłącznie na wypadek kryzysu, to trzeba budować na co dzień – mówił.

Wskazywał trzy podstawowe elementy takiej strategii: monitoring sieci, regularną komunikację z mieszkańcami i tworzenie angażujących treści.

Monitoring nie może już polegać na tym, że jedna osoba przegląda rano kilka stron internetowych i media społecznościowe. Liczba kanałów, lokalnych grup i profili jest tak duża, że konieczne staje się korzystanie z narzędzi automatyzujących analizę informacji.

Drugi element to stała obecność samorządu w przestrzeni informacyjnej. Jeśli urząd odzywa się do mieszkańców wyłącznie wtedy, gdy wydarzy się coś nadzwyczajnego, może mieć problem z wiarygodnością i dotarciem z komunikatem.

Trzecim elementem jest sposób przekazywania informacji. Niezależnie od tego, czy chodzi o wielką inwestycję drogową, czy budowę osiedlowego chodnika, komunikacja powinna być zrozumiała i interesująca dla mieszkańców.

W przypadku Krakowa ma to szczególne znaczenie również ze względu na dużą liczbę turystów. Miasto musi umieć skutecznie przekazywać informacje zarówno mieszkańcom, jak i osobom przyjezdnym.

Kraków ma mocne strony, ale sam ranking nie wystarczy

Krakowski kontekst pojawił się również w wystąpieniu Joanny Węgrzynowskiej, pełnomocniczki zarządu ds. ESG w Grupie Lux Med.

Przedstawiała ona założenia Indeksu Zdrowych Miast, przygotowywanego od pięciu lat przy współpracy środowisk naukowych i samorządowych. W badaniu analizowanych jest osiem obszarów, między innymi zdrowie, ludność, edukacja, infrastruktura i przestrzeń.

Wyniki tegorocznej edycji pokazują, że Kraków ma kilka mocnych stron.

Wśród 66 analizowanych miast stolica Małopolski odnotowała najwyższy wskaźnik migracji. Oznacza to, że spośród badanych ośrodków właśnie Kraków przyciągał najwięcej nowych mieszkańców. Mocną stroną miasta jest również edukacja – w tym obszarze Kraków znalazł się na pierwszym miejscu.

Węgrzynowska podkreślała jednak, że zdrowe miasto to znacznie więcej niż dostęp do placówek medycznych. Znaczenie mają także profilaktyka, jakość powietrza, dostęp do zieleni, możliwość aktywności fizycznej i infrastruktura ułatwiająca codzienne funkcjonowanie.

– Miasto to jest taka przestrzeń, a też myślę, że tutaj większość z państwa wie, że ponad 60 proc. Polaków mieszka w miastach i ta urbanizacja cały czas postępuje, więc miasta będą takimi miejscami, w których będzie się toczyć to nasze życie – mówiła.

Indeks ma być narzędziem pozwalającym samorządom sprawdzać, w których obszarach radzą sobie dobrze, a gdzie potrzebne są zmiany. Nie chodzi wyłącznie o ranking i porównywanie pozycji poszczególnych miast, ale o wskazywanie konkretnych kierunków działania.

Węgrzynowska zaznaczała, że nawet najlepsze planowanie nie pozwoli przewidzieć wszystkich przyszłych wydarzeń. Można jednak budować fundamenty, które ułatwią reagowanie na zmieniające się warunki.

Nie da się przewidzieć wszystkiego, ale można przygotować miasto na zmianę

Wszystkie te wątki łączyło przesłanie, które Ryszard Grobelny przedstawił już na początku spotkania: odporność nie zaczyna się dopiero wtedy, gdy pojawia się zagrożenie. Buduje się ją znacznie wcześniej – poprzez sprawne instytucje, stabilne finanse, dobrze zaplanowane usługi publiczne i relacje między ludźmi.

– Nie powinniśmy postrzegać wzmacniania odporności miasta poprzez tylko inwestycje i procedury. Ale żebyśmy przede wszystkim, albo przynajmniej także, wzmacniali miasto poprzez budowanie wspólnoty – podsumowywał.