Dziadek z NKWD

Do naszej redakcji przyszedł człowiek, aby podzielić się swoją historią. Był ciekaw swoich korzeni. Nie spodziewał się, że sięgają one tragicznych losów II wojny światowej i rodzącego się PRL-u.

Oto jego historia opowiedziana w pierwszej osobie. Autor zastrzega, że część dat, miejsc i nazw może być nieścisła, bo w dużej mierze opiera się na życiorysie napisanym przez dziadka. Widzieliśmy te dokumenty.

***

„Skąd się wzięliśmy?” – na to pytanie próbują odpowiadać religie, filozofowie i naukowcy. Czasem jednak ta kwestia ma dużo bardziej przyziemne znaczenie.

Z rodziną nie wiążą się jedynie sentymenty. Brutalnie mówiąc, równie ważne są historia chorób czy kwestie majątkowe. Nie ma się co oszukiwać.

Jest też czysta ciekawość: kto to był, jaki był, dlaczego zniknął? I co sprawiło, że przez blisko cztery dekady nie odezwał się ani słowem?

Co sekundę zmiana

Moje poszukiwania ojca zaczęły się w urzędzie stanu cywilnego. Złożyłem wniosek o odpis zupełny mojego aktu urodzenia. I miałem szczęście – w dokumencie widniały wszystkie potrzebne informacje o ojcu: daty, adres zamieszkania czy sygnatura sprawy o pozbawienie praw rodzicielskich. Zresztą to postępowanie było powodem sprostowania niektórych informacji.

Następnie zdobyłem akt urodzenia ojca i tak sięgnąłem dwa pokolenia wstecz. Zaciekawiło mnie pochodzenie jego rodziców – matka, czyli moja babcia była Krakuską, ojciec, czyli dziadek Lwowiakiem. Romantycznie jest mieć lwowskie korzenie. W końcu poczułem się osadzony w miejscu i przestrzeni. Od zawsze wiedziałem, na czym stoję jedną nogą, a teraz druga przestała wisieć w powietrzu.

Lwów, jeszcze polski, bo przedwojenny. Stamtąd pochodził dziadek. Z ciekawości wpisałem jego dane w wyszukiwarkę. I pojawił się wpis z IPN-u. Chwila, dopiero co poczułem coś na kształt dumy, a na pewno zadowolenia, a tu taki zjazd?

Pod metryczką dziadka widniało: 

Do tego kilka miesięcy w 1947 roku w krakowskiej ubecji.

W Polsce, gdzie jedni okładają drugich „resortowymi dziećmi” i „dziadkami z Wehrmachtu”, gdzie „nasi chłopcy” wywołują burze, nikt nie chciałby mieć w historii rodziny takich skrótów jak NKWD, WUBP, PZPR czy ZOMO.

Ale wielu z nas – już to mogę napisać – je ma.

Lwowska rzeź

W czerwcu tego roku obchodzono 85. rocznicę zbrodni na więźniach lwowskich. Władze Związku Radzieckiego w obliczu zbliżających się wojsk niemieckich nakazały zamordowanie od 20 do 24 tysięcy osób przetrzymywanych w więzieniach na Kresach II RP.

„Do największej zbrodni doszło we Lwowie, gdzie w czterech więzieniach (Brygidki, Zamarstynów, Jachowicza i Łąckiego) funkcjonariusze NKWD i NKGB pozbawili życia ponad 3 tys. osób. W tej grupie byli przedstawiciele polskich, ukraińskich, żydowskich i ormiańskich elit” – czytamy w obszernym artykule krakowskiego IPN-u.

Dalej autor z precyzją odtwarza ostatnie godziny więźniów. Następnie opisuje, co zastali świadkowie.

„Bestialstwo morderców przeszło wszelkie wyobrażenia. Odnalezione ciała nosiły ślady strasznych tortur” – pisze Paweł Naleźniak. Dalej następują szczegóły kaźni.

Proste pytanie: co robił wtedy mój dziadek?

Dwa życiorysy

Aby się tego dowiedzieć, trzeba było zajrzeć do teczek. I, co było trudniejsze, pierwszy raz w życiu odezwać się do ojca. Ale po kolei.

– Rzadko się zdarza, żeby ktoś z NKWD trafiał do Krakowa – usłyszałem od pracownika Instytutu Pamięci Narodowej, gdy kompletowaliśmy potrzebne dokumenty.

Latem, kilka dni po „urodzinach” dziadka, zasiadłem w czytelni w Wieliczce. Teczka nie była opasła, ale okazała się dość bogata w treść i nieco rozszerzyła gałęzie drzewa genealogicznego.

Dokumenty były w większości wypełniane ręcznie, także przez mojego dziadka. Odręczny, skrótowy życiorys, dwa zdjęcia legitymacyjne – w tym momencie przestał być figurą, a stał się człowiekiem.

Jego ojcem był J., syn cukiernika, lwowski urzędnik. Z żoną E. mieszkał przy ulicy Kurkowej (obecnie Łysenki), praktycznie w centrum miasta. Jak łatwo policzyć, wojna przyszła, kiedy dziadek miał 19 lat. Ukończył osiem klas gimnazjum, a jako specjalizację podano: kierowca samochodu.

Miał starszego brata lekarza i starszą siostrę nauczycielkę. Z wniosku o przyjęcie do UB wynika, że brat na pewno był w polskim wojsku, a siostra wyjechała na Śląsk i tam dalej pracowała w oświacie.

Co robił w NKWD?

W życiorysie brakuje szczegółów, zwłaszcza na temat służby w zbrodniczej organizacji. Napisał, że pełnił funkcję urzędnika w Oddziale NKWD i milicji. Nie da się jednoznacznie ustalić, co robił w 1941 roku.

Są też informacje, że działał jako łącznik w partyzantce związanej z „Armią Ludową” (formalnie AL powstała w 1944 roku). Miał pseudonim „Lis”, ale w innym miejscu widnieje „Janek”. Według dokumentów w latach 1942–1943 pracował w zarządzie miasta, a jednocześnie pojawia się informacja o ucieczce do lasu.

Po „wyzwoleniu” Lwowa przez Armię Czerwoną i polskich żołnierzy przywdział mundur „kościuszkowców”. Jeśli dokumenty się nie mylą, służył w stopniu kaprala w 7. Dywizji 2. Armii Ludowego Wojska Polskiego. Z dokumentów wynika, że w 1945 roku walczył z Niemcami i został ranny. 

Trafił do szpitala w Krakowie, a po wyjściu zamieszkał u jednej z rodzin w kamienicy w centrum miasta. Tam poznał swoją przyszłą żonę.

Handel Cibasolem i „bohaterstwo na froncie”

W 1947 roku złożył podanie o przyjęcie do Urzędu Bezpieczeństwa. Choć miał polecenie, gruntownie prześwietlono całą jego rodzinę i znajomych. Teściami i żoną, czyli moją babcią, zajął się podstawiony przez UB wywiadowca.

Do UB poszedł, bo stracił pracę w Centrali Chemicznej (dokładnie: w Centrali Handlowej Przemysłu Chemicznego, CHPC), gdzie był woźnym. Tą sprawą urząd zajął się bardzo dokładnie. Dziadek napisał w tej sprawie oświadczenie.

Jak twierdził, zwolnienie było skutkiem nieporozumienia i bezpodstawnych oskarżeń o złośliwość oraz donosicielstwo. Powtórzył dyrekcji pogłoskę o pracowniku (ob. Szewczyku), który miał prowadzić nielegalne interesy, a gdy śledztwo nie ustaliło źródła plotki, odpowiedzialnością obarczono właśnie jego.

W tle pojawiały się też zarzuty kradzieży towarów (m.in. artykułów gumowych i tłuszczów) oraz nieprawidłowości przy podziale nadwyżki towarowej z Poznania („Pebeco”), do których dziadek odnosił się krytycznie. Dyrektor polubownie zakończył współpracę: udzielił mu urlopu i wypłacił należności.

Klimat tamtych czasów oddaje pismo kierownictwa przedsiębiorstwa.

„Nadmieniam, że od dłuższego czasu odnosiliśmy się nieufnie do jego osoby. Jednak nie dysponując dowodami, nie chcieliśmy człowieka odznaczonego kilkoma orderami lekkomyślnie stawiać w stan oskarżenia” – przeczytałem. O orderach wcześniej nic nie wiedziałem. Skoro jednak został ranny, czy chodziło o „Odznakę za Rany i Kontuzje”?

Dalej szefostwo CHPC pisało, że „po zbadaniu obecnej sprawy zmuszony jestem stwierdzić, że powodem pewnych plotek powstałych na tzw. czarnej giełdzie pod Sukiennicami był on sam i jego działalność na tej giełdzie, do której się przyznał. Dodatkowo zawiadamiał różne podejrzane elementy o tym, że pracuje w wojewódzkiej hurtowni, oraz podawał im numer telefonu do hurtowni w celu załatwiania podejrzanych transakcji. Jeśli przy tym uwzględnimy skargi i zażalenia ze strony Stronnictwa Ludowego, to – pomijając inne, nieudowodnione podejrzenia – dochodzimy do przekonania, że mimo swego bohaterstwa na froncie wykazuje wiele ujemnych cech charakteru, a przede wszystkim swoją głupotą naraża dobre imię hurtowni i pracowników”.

Podpisali się pod tym Stanisław Zembaczyński i Stanisław Tertil. Do akt dołączyli też jego „dobrowolne” przyznanie się do zarzutów, przeprosiny i prośbę o zwolnienie.

W dalszej części życiorysu, obejmującej lata 1945–1947, dziadek opisuje, że nie miał stałego zatrudnienia i próbował znaleźć pracę jako szofer lub pracownik biurowy. Utrzymywał się wtedy ze sprzedaży prywatnych rzeczy.

 Zaznaczył, że handlem nie zajmował się zawodowo, a w tym czasie zdążył się ożenić (kwiecień 1946 r.). Pomagał też teściowi prowadzić kiosk z papierosami. W styczniu 1947 roku oficjalnie wstąpił do PPR (wcześniej, od końca 1946 r., utrzymywał z nią kontakt i pomagał przy wyborach).

Krótka kariera w ubecji i krakowiaczek na Rynku Głównym

W lutym 1947 roku został przyjęty do UB na stanowisko młodszego referenta. Trafił do Wydziału V WUBP w Krakowie, który inwigilował życie społeczne, partie polityczne, środowiska młodzieżowe, kulturalno-naukowe oraz duchowieństwo.

Działająca w jego strukturach Sekcja IV odpowiadała za nadzór nad organizacjami młodzieżowymi i życiem polityczno-społecznym, a także za zwalczanie tzw. wrogiej działalności w oświacie i kulturze.

Niestety niewiele wiadomo, co tam konkretnie robił. Na pewno jednak nie był wzorowym pracownikiem. Z jednej strony to dobrze, ale z drugiej…

W dokumentach znalazła się wzmianka, że za pozostawienie rozłożonych dokumentów na biurku w zamkniętym pomieszczeniu przełożony wnioskował o trzydniowy areszt. Październik 1947 roku dziadek spędził na urlopie zdrowotnym, a 20 listopada został zwolniony z miesięczną odprawą z powodu niewywiązywania się z obowiązków służbowych.

Przez następną dekadę imał się najróżniejszych zajęć. W jednym przedsiębiorstwie dostał posadę kierownika lub inspektora, w innym kierowcy. W 1957 roku pracował w Miejskim Przedsiębiorstwie Komunikacyjnym w Krakowie jako dyspozytor i kierowca.

Wtedy też po raz ostatni spróbował sił w aparacie bezpieczeństwa. Złożył wniosek o przyjęcie do Milicji Obywatelskiej. Tym razem służby porządnie go prześwietliły. Jedna z historii pokazuje absurdalne i tragiczne położenie jednostki w PRL-u.

Z notatki wynika, że podczas pobytu w szpitalu miał zacząć rozmowę o Żydach i stwierdzić, że szkoda, iż „Hitler nie wymordował wszystkich Żydów – są dzisiaj tak mądrymi, że nikt im nie da rady”.

Był w tej sprawie przesłuchiwany, ponieważ mówił rzeczy niezgodne z obowiązującym wtedy dyskursem. Obywatel Polski Ludowej nie mógł być antysemitą. Do winy się nie przyznał, a pomogli mu koledzy Żydzi. Stwierdzili, że nigdy nie przejawiał antysemityzmu, i zaznaczyli, że sam jest pochodzenia żydowskiego. To raczej nieprawda. W dokumentach nie ma o tym mowy.

Świadkowie zeznali, że chorował na neurastenię (zaburzenie nerwicowe zaliczane do chorób cywilizacyjnych, wynikające z przewlekłego stresu i przeciążenia układu nerwowego). Dodawali też, że mógł „bredzić w gorączce”. Postępowanie umorzono. A choroba ta, co sprawdziłem, nie powoduje podwyższonej temperatury.

W 1952 roku miał być rozpracowywany za zdradę tajemnicy służbowej i kontakty z „figurantami”. Mimo to dostał mundur i kluczyki do samochodu – oficjalnie został zomowcem. Długo tam miejsca nie zagrzał. Kolejne adnotacje to już tylko upomnienia i nagany, m.in. za samowolne dysponowanie samochodem, jazdę w stanie nietrzeźwości oraz uszkodzenie i rozbicie wozu.

Ułańska fantazja 

Został wydalony ze służby 7 maja 1958 roku. Wpis w aktach: niezdyscyplinowany, często spóźniał się do służby lub stawiał się na nią nietrzeźwy; z szeregów MO wydalony za kontakty z elementem przestępczym.

– Z MO go wyrzucili za wypadek na służbie (rozbili się „Warszawą” w akcji) i za taniec „Krakowiaczek” w mundurze MO na Rynku Głównym, w towarzystwie szwagra – uzupełnia mój ojciec.

Zaczęło się więc od trzęsienia ziemi, a skończyło na opisie człowieka mocno poharatanego przez wojnę, chaotycznego, który nigdzie nie potrafił zagrzać miejsca na dłużej.

Później jeszcze dwukrotnie woził Krakowian: przez kilka miesięcy w 1961 roku jako taksówkarz, a od marca do września 1966 roku jako kierowca autobusu.

Ojciec opowiedział mi, że dziadek kierował też ekipą przy piecach wapienniczych w krakowskim Solvayu. – Byłem z nim na tych piecach, dosłownie, na platformach na samym ich szczycie. No i był też aktorem drugiego planu oraz znakomitym kierowcą – mówi.

– Twój dziadek miał ułańską fantazję, oprócz instynktu samounicestwienia w alkoholu i skłonności do złego towarzystwa – usłyszałem.

Co było dalej?

Tu trop się urywa. Do mieszkania nie wracał. Mojego ojca widział ostatni raz w 1976 roku. Zmarł w przytułku dla bezdomnych, niedaleko swojego pierwszego krakowskiego domu. Pochowany jest w bezimiennym grobie na cmentarzu Rakowickim. Niedaleko żony.