NIK: w autobusach Mobilisu było za gorąco, MPK nie musiało oddać milionów

Kontrola NIK dotyczyła tego, jak Kraków organizuje komunikację miejską, nadzoruje przewoźników i rozlicza ich za wykonywane usługi. Choć została przeprowadzona już dawno, na przełomie ubiegłego i obecnego roku, w ostatnim czasie Izba opublikowała liczące prawie 60 stron wystąpienie pokontrolne.

W autobusach Mobilisu było za gorąco. Kontrole niewiele zmieniały

Jednym z namacalnych dla pasażerów problemów okazała się temperatura w autobusach firmy Mobilis. W okresie od 21 maja do 30 czerwca 2025 roku ZTP przeprowadził 159 kontroli w tym zakresie. Aż 136 zakończyło się wynikiem negatywnym. To 85,5 proc. wszystkich sprawdzeń.

Podczas jednej z kontroli temperatura wewnątrz autobusu wyniosła 35,4 stopnia, podczas gdy na zewnątrz było 30,4 stopnia. Średnia temperatura w pojazdach w badanym okresie wyniosła 28 stopni, przy średniej temperaturze zewnętrznej wynoszącej 24 stopnie.

Umowa z Mobilisem określa wymagania dotyczące klimatyzacji. Gdy na zewnątrz jest od 18 do 25 stopni, temperatura w pojeździe powinna wynosić od 18 do 22 stopni. Przy temperaturze zewnętrznej przekraczającej 25 stopni wnętrze autobusu powinno być chłodniejsze od otoczenia o co najmniej trzy stopnie.

ZTP tłumaczył, że po stwierdzeniu nieprawidłowości zwiększył liczbę kontroli i zwracał się do przewoźnika o wyjaśnienia oraz informacje o naprawach. Mobilis miał informować o podejmowanych działaniach. Problem w tym, że nie przyniosły one oczekiwanych rezultatów.

W kolejnych miesiącach lata odsetek negatywnych kontroli nadal był wysoki. W lipcu wyniósł 50,2 proc., w sierpniu 60,2 proc., a we wrześniu 33,7 proc. Średnia temperatura wewnątrz autobusów w tym okresie wyniosła 25 stopni – tyle samo, ile wynosiła średnia na zewnątrz.

NIK podsumowała, że „efekty tych działań kontrolnych nie były w pełni skuteczne”. W ocenie kontrolerów miało to bezpośrednie przełożenie na pasażerów. – W konsekwencji przekłada się to na pogorszenie komfortu podróżowania środkami komunikacji publicznej, co może prowadzić do zniwelowania efektów działań promujących ten transport – czytamy w raporcie.

ZTP nakładał kary, ale nie zbierał danych

Kontrole przewoźników kończyły się również karami umownymi. W 2024 roku ZTP naliczył operatorom 2,4 mln zł za niewykonanie zaplanowanej pracy przewozowej, 1,6 mln zł za niepunktualność oraz 1,4 mln zł za uchybienia dotyczące czystości, wyposażenia, oznakowania i temperatury w pojazdach.

Kontrolerzy zwrócili jednak uwagę, że w ZTP nie sporządzano zbiorczych sprawozdań dotyczących jakości usług świadczonych przez przewoźników.

Miejska jednostka wyjaśniała, że na bieżąco monitorowała wysokość nakładanych kar. Te działania nie były jednak dokumentowane. NIK wskazała też, że ZTP nie dostosowywał liczby kontroli punktualności i realizacji kursów do wielkości pracy przewozowej poszczególnych operatorów – częściej kontrolowany był komercyjny przewoźnik.

Osobnym problemem były różne zasady uznawania przedwczesnych odjazdów autobusów i tramwajów za niezrealizowane kursy. W przypadku autobusów odjazd wcześniejszy o ponad dwie minuty mógł skutkować uznaniem kursu za niezrealizowany. W umowie tramwajowej granicę ustalono na ponad cztery minuty.

NIK uznała takie rozwiązanie za nierzetelne i zwróciła uwagę, że tramwaje, poruszające się częściowo po wydzielonych torowiskach, są w normalnych warunkach mniej narażone na opóźnienia niż autobusy. Kontrolerzy zauważyli przy tym, że umowa tramwajowa była aneksowana co najmniej 67 razy, ale żaden z aneksów nie zmienił zasad dotyczących wcześniejszych odjazdów.

Ponad 45 mln zł, które MPK miało oddać

Istotny wątek kontroli dotyczy rozliczeń miasta z Miejskim Przedsiębiorstwem Komunikacyjnym. Chodzi o rekompensatę wypłacaną spółce za wykonywanie usług publicznego transportu pasażerskiego w latach 2022–2024.

ZTP zlecił niezależny audyt tych rozliczeń. W przypadku 2022 roku audytor nie stwierdził nadmiernej rekompensaty. Inaczej było z kolejnymi dwoma latami. W tym przypadku uznał, że MPK powinno zwrócić część otrzymanych pieniędzy: 21,9 mln zł za 2023 rok i 45,6 mln zł za 2024 rok.

Sprawa nie była jednak tak prosta, bo MPK miało również własne roszczenie wobec miasta. Spółka uważała, że za przewozy w 2022 roku otrzymała zbyt mało pieniędzy i oczekiwała dodatkowych 23 mln zł. ZTP wcześniej odmówił zapłaty tej kwoty.

W listopadzie 2025 roku obydwie strony zawarły porozumienie, które miało zamknąć wzajemne rozliczenia za lata 2022–2024. MPK zrezygnowało z roszczenia wobec miasta, a ZTP odstąpił od żądania zwrotu całej kwoty wskazanej przez audytora za 2023 rok i części pieniędzy za 2024 rok. Ostatecznie MPK zwróciło miastu 21,7 mln zł za 2024 rok. Kwotę tę potrącono z płatności za bieżącą fakturę.

Według wyliczeń NIK, w wyniku porozumienia miasto zrezygnowało z dochodzenia od MPK łącznie 45,75 mln zł. Izba zakwestionowała sposób przeprowadzenia tych rozliczeń. Zwróciła uwagę, że ZTP nie wyegzekwował od MPK wymaganych kalkulacji rekompensaty, a ZTP nie wykazał przekonujących powodów, dla których odstąpił od części kwot wskazanych przez audytora.

NIK nie przyjęła argumentów o dobru pasażerów

ZTP uzasadniał porozumienie potrzebą zapewnienia MPK możliwości realizacji inwestycji, zakupu nowego taboru i spełnienia wskaźników finansowych wymaganych przez Europejski Bank Inwestycyjny. Wskazywał również, że miasto kierowało się interesem ogólnym i dobrem pasażerów.

NIK zakwestionowała jednak część tego uzasadnienia. Kontrolerzy przypomnieli, że wcześniej miasto odmówiło zapłaty MPK 23 mln zł brutto za rozliczenie 2022 roku. Wówczas argumentowało, że spółka zachowała płynność finansową i spełniała wymagane wskaźniki ekonomiczne.

– Kwota około 45,75 mln zł wskazana przez NIK była częścią wzajemnych rozliczeń miasta i MPK za lata 2022-2024. Uwzględniając te rozliczenia oraz potrzeby związane z zakupem nowego taboru, zdecydowano o podziale tej kwoty na dwie części. Około 21,68 mln zł rozliczono na rzecz miasta poprzez pomniejszenie wynagrodzenia MPK za bieżącą pracę przewozową. Pozostałą część przeznaczono na zakup nowego taboru – mówi nam Sebastian Kowal z Zarządu Transportu Publicznego.

Zdaniem NIK późniejsze powoływanie się na potrzebę zakupu nowego taboru nie stanowiło argumentu wpływającego na ocenę tych wskaźników. Kontrolerzy zwrócili też uwagę, że dyrektor ZTP nie wskazał innych przyczyn zmiany stanowiska miasta.

Wątpliwości NIK dotyczyły też samego sposobu weryfikowania rekompensaty. MPK przekazywało kalkulacje audytorom, ale nie przedkładało ich ZTP, mimo że taki obowiązek wynikał z umowy. ZTP nie wyegzekwował tych dokumentów od przewoźnika.

Kontrolerzy uznali to za działanie nierzetelne i naruszenie ustawy o publicznym transporcie zbiorowym. W wystąpieniu napisali, że „brak wyegzekwowania przedmiotowych kalkulacji utrudnia prawidłową realizację procesów zarządczych”.

NIK zauważa też rozwój komunikacji miejskiej

Wystąpienie pokontrolne nie jest wyłącznie listą zarzutów. NIK odnotowała, że w badanym okresie ZTP rozwijał sieć połączeń, wydłużał trasy, uruchamiał nowe linie i przystanki oraz zmieniał częstotliwość kursowania. Zmiany wprowadzano między innymi w odpowiedzi na wnioski mieszkańców i rad dzielnic.

W tym czasie rosła również liczba pasażerów komunikacji miejskiej. Według szacunków przytoczonych w raporcie w 2022 roku z transportu zbiorowego w Krakowie skorzystało 346 mln osób, w 2023 roku 352 mln, a w 2024 roku 368 mln.

NIK oceniła, że działania ZTP w zakresie integracji transportu publicznego Krakowa i wybranych gmin zmierzały do zaspokojenia potrzeb mieszkańców. Kontrolerzy wskazali między innymi na możliwość bezpośredniego dojazdu do centrum miasta lub do centrów przesiadkowych.