Papier, który wyparł złoto. Nowa wystawa odsłania kulisy finansowej rewolucji
Świat na zakręcie historii
Przełom XVIII i XIX wieku był w Europie czasem głębokich przemian społecznych i gospodarczych. Rewolucja francuska oraz dynamiczny postęp przemysłowy i technologiczny wywróciły dotychczasowy porządek do góry nogami.
W tej nowej rzeczywistości narodził się wynalazek, do którego społeczeństwo podchodziło początkowo z ogromnym oporem – pieniądz papierowy.
To właśnie do tych czasów cofa się nowa wystawa czasowa w Pałacu Czapskich, oddziale Muzeum Narodowego w Krakowie, „Rewolucja, postęp, imperializm… Pieniądz papierowy XIX wieku”.
– Wystawa poprowadzi nas przez historię pieniądza papierowego w XIX wieku, nie tylko europejskiego, ale także azjatyckiego i amerykańskiego. To właśnie on stał się punktem wyjścia i podstawą dla współczesnych walut – podkreśla zastępca dyrektora MNK Tomasz Ostrowski.
Rzadka okazja dla zwiedzających
– To pierwsza tego typu wystawa czasowa w Muzeum Narodowym w Krakowie. Wszystkie obiekty, które państwo tutaj widzicie, to walory unikatowe, do tej pory nieprezentowane tak szeroko – zaznacza dr Barbara Zając, kuratorka ekspozycji.
Jak wyjaśnia, papierowe zabytki rzadko opuszczają muzealne magazyny, ponieważ są wrażliwe na światło i wilgoć. Dla zwiedzających to więc jedna z niewielu okazji, by zobaczyć je z bliska.
Twórcy ekspozycji celowo zrezygnowali z tradycyjnej, podręcznikowej formuły prezentowania eksponatów.
– Nie ma tutaj sztywnej chronologii, staraliśmy się pokazać te zbiory w ujęciu problemowym – tłumaczy dr Barbara Zając.
W gablotach można prześledzić, jak wraz z rozwojem technologii druku zmieniał się sam wygląd pieniądza. Proste asygnaty przypominające urzędowe pokwitowania ustąpiły miejsca bogato zdobionym banknotom, będącym miniaturowymi dziełami sztuki.
Większość prezentowanych przedmiotów pochodzi ze zbiorów MNK, a dopełniają je eksponaty wypożyczone z Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Muzeum Śląskiego oraz prywatnych kolekcji.
Pieniądz, który przetrwał niespełna tydzień
Szczególne miejsce wśród papierowych zabytków zajmują te nawiązujące do początków pieniądza papierowego w Polsce z czasów insurekcji kościuszkowskiej. W tym okresie po raz pierwszy wyemitowano u nas tego typu środki płatnicze. Nie nazywano ich jednak jeszcze banknotami, lecz biletami skarbowymi.
Dr Barbara Zając opowiada, że początkowo wśród polskiej społeczności pojawiały się wątpliwości dotyczące takich zmian.
W odpowiedzi na powszechny sceptycyzm warszawski bankier Andrzej Kapost wdrożył nowatorski system antyfałszerski zwany seriarzami. Na wystawie wzrok przyciąga sterta ułożona ze związanych z tym historycznych elementów.
– Seriarzami określano grzbiety ksiąg, od których odcinano bilety skarbowe. Kiedy ktoś miał wątpliwości, czy banknot jest autentyczny, przykładano go do takiego grzbietu. Jeśli krawędź cięcia, seria i numer pasowały co do milimetra, bilet uznawano za prawdziwy – tłumaczy kuratorka.
Pod koniec zrywu, gdy ludzie masowo gromadzili kruszcowe monety, w obiegu zabrakło drobnych pieniędzy na codzienne zakupy. Powstańcze władze zdecydowały się wówczas na emisję biletów zdawkowych, czyli papierowych odpowiedników drobnych monet.
Wśród eksponatów można zobaczyć przykłady takiej gotówki o nominale jednego złotego, które należy zaliczyć do rarytasów. Kres walk sprawił bowiem, że większość z nich została zniszczona lub przepadła w zawierusze wojennej.
Wszystko zaczęło się w Chinach
Prezentowane pieniądze papierowe wykraczają również poza polskie granice, opowiadając o początkach tej formy pieniądza w Europie i na świecie.
Pierwsze banknoty na Starym Kontynencie pojawiły się w Szwecji. Miało to miejsce w połowie XVII wieku za sprawą sztokholmskiego banku. Europa podchodziła jednak do papieru z dystansem. Przełom przyniosły dopiero wojny napoleońskie i rewolucja przemysłowa.
Pionierami tego rozwiązania byli jednak Chińczycy. Na wystawie można zobaczyć XIV-wieczny banknot o nominale jednego guana z czasów dynastii Ming, należący do najstarszych zachowanych tego typu zabytków na świecie.
W muzealnych salach znalazły się także inne dokumenty finansowe epoki takie jak historyczne papiery wartościowe, akcje, obligacje czy dawne losy loteryjne.
***
Ekspozycja jest dostępna dla zwiedzających od 23 października 2026 roku do 11 kwietnia 2027 roku w oddziale muzeum przy ul. Józefa Piłsudskiego 12. Warto zaznaczyć, że w poniedziałki gmach jest zamknięty. We wtorki wystawa pozostaje otwarta w godzinach od 10:00 do 18:00, natomiast w pozostałe dni można ją zwiedzać do godziny 16:00.
